Oneindig verlangen

'over' Georges Bataille

Zelfverlies en cultuurproductie

Is het produceren van cultuur niet vooral het verdubbelen van een oorspronkelijke, innerlijke ervaring: een representatie creëren van een intimiteit waarvan we zijn losgescheurd? (we zijn verscheurd).[1] Aan de basis ervan ligt dan een (onmogelijke) ervaring die we willen behouden, die we willen vormgeven, vereeuwigen, bezingen. Wanneer we een uitzinnige ervaring kennen, willen we die immers nog beter leren kennen. En we willen haar vooral niet verliezen, er moet iets mee gedaan worden.[2]

Gelukkig hebben we het vermogen er iets mee te doen: de taal. ‘Men moet spreken’ zo zegt Bataille. Om aan de doodse stilte te ontkomen; om niet ten onder te gaan aan de ervaring van zelfverlies en opgeslokt te worden door de dimensie waarin er geen verschillen meer bestaan (waarin ‘ik’ en ‘jij’ niet bestaan). Men moet een individuele vorm geven aan de ervaring die het individu te boven gaat, en die eigenlijk veel sterker en machtiger is dan jij (en is dit niet de weg van de verbeelding die zoveel artistieke personen kenmerkt: de dimensie die hen beheerst, het trauma, de levensgeschiedenis, wordt omgezet in kunst?). Van de uitzinnige Dionysische ervaring weer terug naar de Apollinische, vertrouwde vormen (Nietzsche) waarin de ervaring aan anderen kan worden meegedeeld.

“Wanneer ik schrijf verlies ik mezelf”, zo zegt Paul Auster. “Alsof ik oplos”.

De schrijver verliest zich in de schrijfervaring (is ‘aanwezig’ bij iets dat we later in het werk terugvinden) en geeft er tegelijkertijd – of iets daarna, wie weet precies hoe het werkt? – een vorm aan.[3] De schrijver bezingt of betreurt de (verloren) dingen en maakt cultuur

De ervaring wordt bezongen, behouden, verfraaid, verwerkt.

“De hemelsche geneugten zijn met me, en de helsche pijnen zijn met me,

De eerste stek en ent ik op mezelf … de laatste manipuleer ik tot nieuwe taal”

(Walt Whitman 2005, § 21)


[1] Met Bataille als denker van deze verscheurdheid: “de eerste bewuste verscheurdheid van iemand die de taal van de filosofie spreekt” (Foucault 1986, 68).

[2] “Literatuur kan het ‘nu’ vullen, het heden oprekken, de angst uitbannen. De Chinese schrijver Ba Jin zei dat hij schreef omdat de schoonheid van het leven zo kort is, hij wilde een extra tijdsduur meegeven aan het heden, aan de schoonheid van het leven” (J.M.G. Le Clézio in NRC Boeken, 27-08-2010). “Met poëzie is het vaak zo dat je iets dat heel vluchtig is, wilt vasthouden zonder dat het stolt. Dat is een paradoxale uitgangspositie” (Bernlef in NRC Boeken, 18-05-2012).

[3] Bergson spreekt van een voor het schrijven noodzakelijke “moeizame poging om zich ineens midden in het onderwerp te plaatsen, om daaruit zo diep mogelijk een impuls te halen waaraan men zich dan verder geheel moet overgeven. Wanneer men deze impuls eenmaal gekregen heeft, voert hij de geest langs een weg waar deze zowel de gegevens terugvindt die hij verzameld als daarbij ook nog andere details (…) De metafysische intuïtie lijkt iets dergelijks te zijn” (Bergson 1989, 97-98), waarmee Bergson metafysica en literatuur dicht bijeen brengt.