Lachen?
Batailles ‘keuze’ tussen het weten (de accumulatie van kennis) en het niet-weten (de poëzie, de lach, de extase) blijft door ambivalentie gekenmerkt. Hoewel hij voor de nietzscheaanse affirmatie van het leven en de lach wil kiezen (zijn ‘wil tot toeval’?) is hij tegelijkertijd diep onder de indruk van Hegels wil tot weten. Telkens weer, zo vertelt hij ons, verliet hij als een verslagen man Kojèves colleges over Hegel: zozeer was hij geraakt door de kracht van Hegels denken – een denken dat een ontzaglijke hoeveelheid arbeid vergt.
“Zijn immense vermoeidheid verbindt zich in mijn ogen met de afschuw van de blinde vlek … De voltooide mens was voor hem noodzakelijk ‘arbeid’ … het weten ‘verricht arbeid” (De innerlijke ervaring, 146).
Toch onderkent hij de grenzen van dit weten, lacht hij erom.[1]
De lach getuigt van een grens, hij breekt los wanneer de grenzen van het weten zijn bereikt.
Op het eerste gezicht zou Batailles ambivalentie als een paradox en een teken van zwakte kunnen worden gezien. Zijn lach is dan een lach die maar niet loskomt van de wil de kennis te voltooien. Wanneer ze uiteindelijk losbarst, blijft ze getekend door vermoeidheid en slaagt ze er niet in anderen aan te steken. Op die manier beschouwde Sartre Batailles lach: “Hij zegt ons dat hij lacht, maar hij maakt ons niet aan het lachen” (Sartre 1943)
De volharding in het weten doet de lach moeizaam klinken, zoals bij iemand die na het horen van een grap niet spontaan in de lach schiet maar pas na een korte tijd, wanneer hij er even over heeft nagedacht en er niet in slaagde de grap te begrijpen: van de lach blijft vervolgens niet veel meer over dan een snuivend grijnzen.
In de theorie over het ‘Hoogtepunt en het Verval’ uit zijn boek over Nietzsche stelt Bataille de kwestie van de (nietzscheaanse) lach weer aan de orde. Hij presenteerde het in 1944 aan een gezelschap van filosofen, onder wie Gabriël Marcel, Jean Hyppolite en Jean-Paul Sartre. Zoals Gabriël Marcel in de discussie opmerkt, is het voor Nietzsche “een verhaal dat slecht eindigde”: zijn passie eindigt in de uitzichtloze nacht van het niet-weten (de waanzin). Ook Bataille lijkt gekenmerkt te worden door een passie voor het weten die zo extreem is dat ze eindigt in het niet-weten (de lach).
Voor iemand die door een passie voor het weten bij het niet-weten uitkomt, is het moeilijk de zwaarte van de afgelegde weg af te schudden en tot de lichtheid van de spontane, aanstekelijke lach te komen. In het meest trieste geval vindt een filosoof die onbezonnen lach alleen terug als de lach van een krankzinnige. Voor Bataille is het inderdaad moeilijk, zoals Sartre opmerkte, om vanuit het zware besef van onze grenzen tot lichtvoetigheid te komen. Toch is dat wat hij zoekt. Zijn ‘navolging’ van Nietzsche bestaat uit het affirmeren van het dansen en springen van de Übermensch.
“Het springen is de Übermensch van Zarathoestra, is de wil tot macht … De noodzakelijke kwaliteit voor wie springt, is de lichtheid” (‘Le rire de Nietzsche’, 313).[2]
Dat Bataille niet vrijuit weet te lachen, mag hem dan – als filosoof – worden vergeven. Maar hij wist wel te dansen, daarvan moet hij Sartre toch hebben overtuigd.
“We dansten tegenover elkaar, in een Potlatsch van absurditeit, de filosoof – Sartre – en ik. Ik herinner me dat ik ronddraaide, dansend, springend, stotend op de houten vloer. Met een gevoel van rebellie – als een idioot” (Sur Nietzsche, 90).
[1] “Jacques Derrida stelt dat Batailles tekst “in lachen uitbarst”, overal waar hij Hegels dialectiek volgt, radicaliseert en tot haar grenzen brengt” (ten Kate 1994, 397).
[2] ‘saut’: sprong; val; stroomversnelling.
‘sauter’: springen (over); exploderen; overslaan; bespringen.