Heerschappij van de angst
Angst wordt maar al te vaak door een imaginaire en niet door een werkelijke dreiging gemotiveerd. We stellen ons voor, beelden ons in, dat er bedreigende situaties zouden kunnen ontstaan: we zouden kunnen worden aangevallen, overvallen, aangesproken. Het mogelijke bedreigt ons dan, niet het werkelijke. Het laat zien dat de angst nauw verbonden is met de verbeelding, en die kan ons zowel helpen als misleiden. Zo kunnen we ons voorstellen dat we voor een reëel gevaar moeten oppassen. Dan is er sprake van een anticiperende angst die een correct signaal afgeeft. Maar we kunnen ons ook een mogelijke werkelijkheid voorstellen die niet of nauwelijks blijkt uit te komen, zoals wanneer me wordt voorgespiegeld dat ik niet naar een ‘gevaarlijke’ plek moet gaan die helemaal niet gevaarlijk blijkt te zijn. Dan is het signaal overwegend van imaginaire afkomst. Dat het imaginaire aspect zo snel de overhand krijgt, is het probleem van de angst. Daardoor laten we ons bang maken, ons kleineren tot angstige wezens. En er worden ons van alle kanten angstige signalen aangereikt. Anderen zenden die signalen uit zonder het te weten – bijvoorbeeld omdat ze zelf bang zijn. Of we verbeelden ons toekomstige rampspoed – omdat we (van nature) al onzeker zijn. Ook worden dergelijke signalen soms bewust uitgezonden – om ons klein en onderworpen te houden.[1] De signalen berusten dus veelal niet op werkelijke dreigingen maar op allerlei verhalen en fantasieën die, in samenwerking met onze eigen verbeeldingskracht, onze angst voeden. De intieme verstrengeling van het werkelijke en het imaginaire maakt een heerschappij van de angst mogelijk.
Wat blijft er voor het soevereine bewustzijn, dat vrijheid verlangt en zich niet door extern opgelegde barrières wil laten onderwerpen, nog over dan het werkelijke in de angst op te zoeken: zichzelf op het spel te zetten, tot het einde te gaan?
“waar de mensen naar verlangen is de grootste angst, de angst tot aan de dood toe, om tenslotte, voorbij dood en ondergang, de overwinning van de angst te vinden” (De erotiek, 113-4).
De innerlijke ervaring is altijd een aanvechting. Het kent geen andere autoriteit dan zichzelf. Het soevereine zelf vecht de lafheid aan, de angst.
[1] In de Verenigde Staten geeft de overheid via kleuren de graad van mogelijke risico’s aan, waarmee het angstniveau bij de burgers voortdurend wordt aangescherpt. Zo ziet een overheid zijn inwoners niet langer als burgers maar als onderdanen (Barber 2003). Zie ook de films van Michael More: o.m. Bowling for Columbine (2002) en Fahrenheit 9/11 (2004).