Goed wijs
“Methodisch denken kan de mens alleen als hij zichzelf, gebruikmakend van zijn gebreken, vergeet en zijn ideeën niet langer belichaamt” (Cioran 2001, 66).
Soms ben ik bang dat ik niet goed wijs ben, of anders het risico loop het te worden. Het lukt me namelijk niet om de werkelijkheid (de menselijke werkelijkheid) te begrijpen in nette, abstracte theorieën: ze worden tot een woordenspel waarin ik me verlies.
Schiet mijn begrippelijk vermogen tekort? Mogelijk. Ben ik te vermoeid en ontbreekt me de geestelijke (span)kracht? Wellicht.
Het overzicht ontbreekt, de heldere en soepele beheersing van de geoefende geleerde die speelt met ideeën zoals een jongleur met zijn ballen. Ik speel niet met ideeën, maar kruip erin en probeer te beschrijven wat ik zie – inderdaad “een zware, zelfs pijnlijke inspanning” (Bergson 1928, 57)[1], een zware inspanning die eigen is
“aan het hachelijke tracé van een waarheid” (Badiou 2005, 74).
Dat gaat niet samen met een overvloed aan mogelijke posities waarvan de geleerde uitvoerig kennis heeft genomen of waarvan hij kennis probeert te nemen – want dat is zijn vak: de literatuur bijhouden en verwerken.
“Of filosofie is niet mogelijk en alle kennis van dingen is een praktische kennis met als doel er profijt uit te halen, of filosoferen bestaat in het zich plaatsen in het object zelf via een inspanning van de intuïtie” (Bergson 198928, 45).[2]
De inwendige beschouwing van ideeën sluit het koene overzicht ervan uit. De kracht die het kost om tot ze door te dringen is daarna niet meer beschikbaar om de geestelijke bagageruimte op te vullen met nog meer interpretaties.
Interpretaties? Boeiend. Maar wat hebben ze te maken met waarheid? (laat staan met mijn waarheid). ‘Jouw waarheid is subjectief’, zal men mij wel verwijten. ‘Uw waarheid is leeg’, zal ik antwoorden.
Toch is mijn waarheidsopvatting niet subjectief. Het blijft niet steken bij een laffe en zelfingenomen overtuiging dat de dingen zijn zoals ze door mij worden gezien, een eerstepersoonperspectief dat met mijn unieke individualiteit is gegeven en vooral niet aan het wankelen mag worden gebracht (de esthetische subjectiviteit). Het gaat me eerder om de overtuiging dat (binnen de filosofie) ideeën en interpretaties nauwelijks waardevol zijn (zeggingskracht hebben) wanneer ze niet door mij worden belichaamd, wanneer ze niet worden gesubjectiveerd, eigen worden gemaakt. Het gaat dus om zoiets als ‘eigenlijkheid’ (binnen het heersende academische discours van het carrièrisme ver te zoeken).
Bovendien denk ik dat alleen vanuit een dergelijke omgang de relevantie en betekenis van ‘oude ideeën’ kan worden getoond. Anders worden het lege ideeën, dode concepten, alleen goed voor geleerden om mee te jongleren, begrippen die de wijsbegeerte onderverdelen in scholen “die elk haar eigen plaats bezet, haar eigen fiches kiest en met de andere een spelletje begint waaraan nooit een einde zal komen” (Bergson 1989, 59). Laten we niet vergeten dat de “variërende begrippen”, aldus Bergson, niets anders zijn dan “evenzoveel vaste visies op de onstandvastigheid van het werkelijke” (ibid. 77). Zijn opvatting over het fixerende karakter van het denken staat niet ver af van Nietzsche, want denken “is een of meer van deze onbeweeglijke gezichtspunten innemen met betrekking tot de beweeglijkheid ervan. Eigenlijk komt het erop neer dat je je van tijd tot tijd afvraagt waar het is, ten einde te weten wat je ermee zou kunnen doen” (ibid. 77).
Het is precies de subjectivering van ideeën, die de werkelijkheid niet wil vastleggen in starre begrippen, die de overzichtelijke ‘beheersing’ van ideeën in de weg staat. En hoeveel ideeën kun je belichamen? Hoe lang duurt het voordat je er een hebt verwerkt? En heb je geen tijd nodig om daarvan te herstellen?
“Een oude filosoof is ofwel een monster van uithoudingsvermogen [stamina], ofwel een charlatan. Hoe lang duurt het om verteerd te worden door een vuurstorm?” (Land 1992, xxi).[3]
[1] Ik gebruik hier de oude Nederlandse vertaling Inleiding tot de metaphysica (’s-Gravenhage: Leopold’s, 1928).
Dat Bataille ook de zaken waarover hij sprak ‘van binnenuit’ probeerde te denken, wordt gezien door zijn vriend Maurice Blanchot: “Schrijven onder de druk van de oorlog is geen schrijven over de oorlog maar binnen zijn horizon” (Blanchot, over de eerste regels van Batailles Le coupable, 1985, 13 – mijn cursivering A.N.).
[2] Deze benadering van wat filosoferen is, plaatst ons buiten de gangbare opvatting van filosofie. Daarom denkt Deleuze – in navolging van Bergson – dat de grote geesten eerder te vinden zijn onder kunstenaars en mystici dan onder filosofen (Deleuze 1991, 112)
[3] Later lees ik bij Foucault: “Maar als de filosofische taal nog alleen maar iets is waarin zich onvermoeibaar de kwellingen van de filosoof herhalen en zijn subjectiviteit in alle richtingen verstrooid blijkt, dan kan niet alleen de wijsheid niet meer gelden als verworvenheid of beloning, maar doet zich onherroepelijk een nieuwe mogelijkheid voor. Zodra de filosofische taal komt te vervallen … ontstaat namelijk de mogelijkheid van de krankzinnige filosoof. Hij vindt de transgressie van zijn Zijn als filosoof niet buiten de taal … maar in zijn taal, in de kern van haar mogelijkheden” (Foucault 1986, 69). En nog weer later lees ik bij Susan Sontag over de “onmogelijkheid (of irrelevantie) van het voortbrengen van een samenhangende systematische argumentatie” (Sontag 1982, xiv-xv). Vervolgens:
“doordat theorie mogelijk werd met het uitsluiten van de auteur, geeft de auteur de onmogelijkheid van theorie te kennen” (Burke 2008, 184).
En Ton Lemaire zegt: “Ik ontdek dat ik, naarmate ik ouder word, me meer schrijver voel dan filosoof. Ik zou liever een grote roman hebben geschreven dan filosofieboeken” (Lemaire 2007, 15).