Een waarheid van Niets
“Ik heb zo’n waanzinnige ervaring van het goddelijke dat men om mij zal lachen als ik erover zou spreken” (De innerlijke ervaring, 59).
Deze woorden spoken door mijn hoofd. Waarom? Misschien omdat ik eindelijk inzie wat ze betekenen, dat wil zeggen: dat ze met mijn eigen situatie verbonden zijn. Blijkbaar articuleren ze een ‘ervaring’ die me steeds vaker overvalt (toevalt).
Die ervaring is gelokaliseerd. Het is de ervaring van een plaats; door die plaats opgeroepen.
Die plaats bevindt zich daar waar ik ben geboren en opgegroeid: landelijk gelegen, tussen de weilanden, aan de rand van de bossen. Vooral ‘s avonds heeft die plek het vermogen me te overmeesteren en te vervoeren.
Een mysterieuze en grootste stilte waarin alles is opgenomen.
Dit is niet meer dezelfde plek als waar ik ben opgegroeid. De plek is veranderd. Of ik ben veranderd. Het is moeilijk daartussen een helder onderscheid aan te brengen. In ieder geval is de plaats voor mij veranderd. Ze is van gedaante veranderd, een andere verschijning geworden (en zei Schopenhauer niet dat filosofen het vermogen hebben om ‘spoken’ te zien: ‘andere’ verschijningsvormen van ‘hetzelfde’?).
Het doet me denken aan een beroemde Zen parabel.
Een Chinese Zenmeester uit de Tang dynastie (7de tot 10 de eeuw) vertelde het volgende:
Dertig jaar geleden, voordat ik de studie van Zen begon, zei ik:
“Bergen zijn bergen, wateren zijn wateren”.
Nadat ik inzicht had verkregen in de waarheid van Zen door het
onderricht van een goede meester, zei ik: “Bergen zijn geen bergen,
wateren zijn geen wateren”.
Maar nu, nu ik de plaats van uiteindelijke rust bereikt heb, zeg ik:
“Bergen zijn werkelijk bergen, wateren zijn werkelijk wateren” (cf. Masao Abe 1997, 14)
Wat heeft deze Zenmeester nou geleerd in dertig jaar? Wat zou ik in ongeveer twintig jaar geleerd kunnen hebben? Waarschijnlijk zou het enige juiste (Zen) antwoord zijn:
Niets.
Ik heb Niets leren kennen. Door te breken met de vertrouwde wereld die zonder grote scheur of barst is (‘bergen zijn gewoon bergen’). Uit rebellie, opstandigheid, zucht naar kennis of avontuur: verlangen (mogelijk zelfs destructief). Een zoektocht naar de ‘ware wereld’ zet die gesloten, vertrouwde wereld op zijn kop (‘bergen zijn geen bergen meer en wateren geen wateren’). Zoeken naar het punt waar de gewone dingen zijn verankerd in het bovengewone. Maar dat punt blijkt er niet te zijn: er is geen ‘ware wereld’ die zekerheid verschaft. De waarheidszoeker heeft (in wetenschappelijk-positivistische zin) niets (niks) ontdekt. Maar in spirituele zin heeft hij Niets ontdekt, en daarmee wat is overgebleven van God
“God is Niets” (La souveraineté, 252).[1]
Als fundament van onze wereld is het niet God maar het Niets dat op uitzonderlijke momenten de dingen van gedaante kan doen veranderen. Een ervaring van het goddelijke (‘bergen zijn werkelijk bergen’)? Die is voor Bataille niet toegankelijk vanuit een “plaats van uiteindelijke rust” maar vanuit de onrust.
Overigens bevestigt de uitspraak “ik heb zo’n waanzinnige ervaring van het goddelijke dat men om mij zou lachen als ik erover zou spreken” voor mij dat ‘alle uitmuntende mannen klaarblijkelijk melancholici zijn’. Een bijna ondraaglijke intensivering van de ervaring (waarin verdriet en geluk samensmelten tot iets nieuws … het heilige?) vanuit een besef van verlies.
[1] En waarom zou men dan niet het Niets op een gegeven moment weer God gaan noemen? Hieraan kan worden toegevoegd dat het niet het verlangen zelf maar het uiteindelijke object daarvan (God of Niets) is dat de gelovige van de spirituele zoeker onderscheidt. De vertrouwde wereld van gelovigen is veelal niet aan gruzelementen geslagen, is niet gebarsten (uitzonderlijke gelovigen daargelaten, die wél na een moeizaam proces van verscheuring tot het geloof zijn (terug)gekomen, en mij daardoor veel sympathieker zijn: ik vermoed dat ze beseffen dat God Niets is en dat de rituele vorm een noodzakelijke afscherming is van dat besef – zoals bij Gerard Reve die zegt “uiteindelijk geloof ik niets”).